Önemli not: Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymak ya da tedavinin yerine geçmek için hazırlanmamıştır. Tanı yalnızca hekim (psikiyatri uzmanı) tarafından konabilir. Belirtiler okulunu, uykunu ya da günlük yaşamını belirgin şekilde etkiliyorsa bir psikiyatri uzmanına veya klinik psikoloğa başvur. Kendine zarar verme düşüncen varsa ya da acil bir durum yaşıyorsan hemen 112’yi ara.
Bu yazı tanı koymaz. Amacı, sınav sürecini etkileyebilen bir durumu tanıtmak ve ne zaman uzmana başvurulacağını göstermektir. DSM-5, Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) ruhsal bozuklukları tanımlayan sınıflandırma kitabıdır; tanıyı yalnızca yetkili bir ruh sağlığı uzmanı koyar.
Sorulara geç başlamak, soruyu yanlış okumak, çalışma programını sürdürememek… Bu güçlüklerin hepsi DEHB demek değildir, ancak bazı kişilerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) göstergesi olabilir.
DEHB nedir?
DEHB; dikkati sürdürme güçlüğü, hiperaktivite ve dürtüsellikle seyreden, en az iki yaşam alanında (ev, okul, iş) işlevselliği bozan süreğen bir tablodur. Baskın belirtilere göre dikkatsiz, hiperaktif-dürtüsel ve birleşik olmak üzere üç tipi vardır. Yaşla birlikte dikkatsizlik belirtileri sürerken hiperaktivite ve dürtüsellik genellikle azalma eğilimindedir.
Ergen ve yetişkinde belirtiler
- Dikkat dağınıklığı, görevde kalmada zorluk, düzensizlik, erteleme
- Zaman yönetimi ve planlamada güçlük, unutkanlık, eşyaları sık kaybetme
- Büyük işleri tamamlama ve talimat izlemede güçlük
- Huzursuzluk, uzun süre oturamama
- Başkalarını sık kesme, aşırı konuşma, anlık ödülü tercih etme
Belirtilerin sıradan dalgalanmalardan farklı olarak daha sık ve daha ağır olması, en az 6 ay sürmesi ve 12 yaşından önce başlamış olması gerekir.
Tanı nasıl konur?
Tanı büyük ölçüde geçmiş bilgilere dayanır. Hekim klinik görüşme yapar, derecelendirme ölçekleri kullanır; aile üyeleriyle konuşabilir veya okul raporları gibi çocukluk kayıtlarına bakabilir. Ruh hali ve tıbbi durumlar da diğer tanıları dışlamak için değerlendirilir. Kızlarda ve kadınlarda belirtiler daha sık gözden kaçabildiği için tanı gecikebilir.
Sınav sürecinde nasıl görünebilir?
Sınav günü zamanı yönetememe, soruları dikkatsizce okuma, çalışma programına uyamama gibi güçlükler görülebilir. Bu güçlükler bilgi eksikliğinden değil dikkat ve yürütücü işlevlerden kaynaklanıyor olabilir. Yine de her dikkat sorunu DEHB değildir; uyku, kaygı ve depresyon da benzer görünüm verebilir.
Tedavi ve destek seçenekleri
- İlaç: Genellikle stimülan ilaçlar kullanılır; kararı hekim verir.
- Psikoterapi: Davranışçı ve bilişsel davranışçı terapi en yaygın yöntemlerdir.
- Yardımcı yaklaşımlar: DEHB koçluğu (yürütücü işlev becerileri) ve düzenli egzersiz.
Çoğu zaman birden fazla yöntem birlikte uygulanır ve uygun tedaviyi bulmak için birkaç deneme gerekebilir.
Ne zaman uzmana başvurmalı?
Dikkat, düzensizlik veya dürtüsellik sorunları okulunuzu ya da çalışmanızı sürekli etkiliyorsa bir psikiyatri veya çocuk-ergen psikiyatrisi uzmanına başvurun. Sınavlarda özel düzenleme gerekip gerekmediğini öğrenmek için ilgili sınavın (örneğin ÖSYM) güncel kılavuzundaki engelli ve sağlık sorunu olan adaylara ilişkin bölüme bakın.
Dikkat güçlükleri çocukluktan beri sürüyor ve okul, ev ve sosyal yaşamı etkiliyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da psikiyatri uzmanından değerlendirme isteyin. Bu yazı tanı koymaz.
>Sınav hazırlığında dikkat güçlüğüyle başa çıkmak
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) yalnızca çocukluğa özgü değildir; ergenlikte ve yetişkinlikte de sürebilir. Sınav hazırlığında dikkat güçlüğü, uzun süre aynı konuya odaklanmakta zorlanma, sorularda dikkatsizlik hataları, görevleri ertelemek, planı sürdürmekte güçlük ve zamanı yönetmekte zorluk gibi biçimlerde görülebilir. Bu zorluklar çoğu zaman tembellik ya da isteksizlik olarak yanlış yorumlanır; oysa nöro-gelişimsel bir durumun yansıması olabilir.
- Çalışmayı kısa bloklara bölmek ve sık mola vermek yararlı olabilir.
- Çalışma ortamını sade tutun; masada yalnızca o an kullanılan materyal bulunsun.
- Görevleri çok küçük adımlara ayırın ve tamamlananları işaretleyin.
- Zamanlayıcı, görsel plan ve hatırlatıcılar planı sürdürmeye yardımcı olabilir.
- Yanlışlarınızı yalnızca bilgi eksikliği değil, dikkat hatası olarak da sınıflandırın.
Sınav günü için pratik öneriler
- Sınavdan önceki gece yeterli uyumaya çalış.
- Sınav sırasında soruları turlama tekniğiyle çözmeyi denemelerde alıştırma yap. Bkz. turlama tekniği.
- Uzun paragraflarda anahtar kelimelerin altını çiz.
- Sınav kurumlarının dikkat güçlüğü yaşayan adaylar için sağladığı düzenlemeleri ve başvuru koşullarını önceden araştır.
İlaç hakkında önemli not: Bu yazıda ilaçlardan yalnızca genel tedavi seçenekleri olarak söz edilmektedir. İlaç başlama, doz değiştirme veya bırakma kararı yalnızca muayene eden psikiyatri hekimi tarafından verilir. Arkadaşından duyduğun ya da internette okuduğun bir ilacı kendi kendine kullanmak tehlikeli olabilir.
Sık sorulan sorular
Dikkatim dağınık, DEHB miyim? Dikkat güçlüğünün birçok nedeni olabilir: uyku sorunu, kaygı, depresyon ya da basit bir alışkanlık. Tanı yalnızca yetkili bir uzman tarafından konabilir.
Sınavda ek süre veya özel koşul mümkün mü? Özel koşullar ÖSYM kuralları çerçevesinde belirlenir ve sağlık raporu gibi belgeler gerekir. Güncel koşulları resmî duyurulardan kontrol edin.
Kaynaklar
- NIMH, Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: What You Need to Know
- American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR).
YKS, KPSS ve AGS süreçlerinde öğrencilere ve adaylara bireysel rehberlik veriyor. Bu sitedeki içerikleri resmî kılavuzlara ve bilimsel kaynaklara dayandırır.
Son güncelleme: 13 Kasım 2026. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel durumunuz için bir uzmana danışın. Sınav kuralları ve tarihler her yıl değişebilir, güncel bilgi için ÖSYM ve MEB duyurularını esas alın.
