“Kuzenin bu yaşta Fen Lisesi’ni kazanmıştı.” “Arkadaşın 90 net yapıyor, sen neden yapamıyorsun?” Bu cümleler çoğu zaman iyi niyetle, çocuğu harekete geçirmek için kurulur. Ama sınav sürecindeki bir genç için genellikle tam tersi etki yaratır.
Kıyaslama neden işe yaramaz?
- Kontrol hissini azaltır: Başkasının başarısı, çocuğun değiştirebileceği bir şey değildir. Odak, kendi gelişiminden başkasının performansına kayar.
- Kaygıyı artırır: Sürekli kıyaslanan öğrenciler, sınavı bir öğrenme fırsatı değil, sevgiyi ve kabulü kaybetme tehdidi gibi algılayabilir.
- İlişkiyi zedeler: Çocuk, ailesiyle deneme sonuçlarını paylaşmaktan kaçınmaya başlayabilir.
- Kardeşler arası rekabeti körükler: Kıyaslanan kardeşler arasında kırgınlık birikebilir.
Araştırmalar ne diyor?
Motivasyon araştırmaları, öğrencilerin kendi gelişimlerine odaklandıklarında (öğrenme hedefi) zorluklar karşısında daha dirençli olduğunu, başkalarını geçmeye odaklandıklarında (performans hedefi) ise başarısızlık sonrası daha çabuk vazgeçebildiğini gösteriyor. Ebeveynin yaklaşımı, çocuğun hangi hedef yönelimini benimseyeceğini etkileyebilir.
Yerine ne söylenebilir?
| Bunun yerine… | Şunu deneyin |
|---|---|
| “Arkadaşın 90 net yapmış.” | “Geçen denemeye göre hangi derste ilerledin?” |
| “Ablan senin yaşında daha çok çalışırdı.” | “Bu hafta planına ne kadar uyabildin? Seni zorlayan ne oldu?” |
| “Bu netle hiçbir yere giremezsin.” | “Bu sonuçtan ne öğrendik? Önümüzdeki hafta neyi değiştirelim?” |
| “Herkes yapabiliyor, sen neden yapamıyorsun?” | “Zorlandığını görüyorum. Nasıl yardımcı olabilirim?” |
Kendi kıyaslamasını yapan çocuk
Bazı öğrenciler kendilerini sürekli arkadaşlarıyla kıyaslar. Bu durumda onlara kendi önceki sonuçlarına bakmayı, sosyal medyada paylaşılan “deneme sonuçlarının” gerçeğin küçük ve seçilmiş bir parçası olduğunu hatırlatmak işe yarar. Bkz. sınav döneminde ergenle iletişim.
Kardeşler arasında kıyaslama
Kardeşler arasındaki kıyaslamalar özellikle hassastır. “Ablan bu yaşta daha başarılıydı” gibi ifadeler kardeş ilişkisini de olumsuz etkileyebilir. Her çocuğun kendi güçlü yönleri ve gelişim hızı olduğunu kabul etmek, aile içinde daha sağlıklı bir iletişim kurulmasını sağlar.
- Her çocukla ayrı ve kendine özel zaman geçirin.
- Başarıları kişinin kendi önceki durumuyla karşılaştırarak takdir edin.
- Çaba ve süreci takdir eden ifadeler kullanın.
Özetle: akılda tutulacaklar
- Kıyaslama motivasyon sağlamaz; çoğu zaman özgüveni ve aile içi iletişimi zedeler.
- Çocuğun bugünkü durumunu kendi geçmiş performansıyla karşılaştırmak daha sağlıklıdır.
- Sonuç yerine çabayı ve stratejiyi takdir eden cümleler kurun.
- Çocuk kendini sürekli başkalarıyla kıyaslıyorsa bunu konuşmak ve gerekirse rehberlik servisinden destek almak faydalıdır.
Sık sorulan sorular
Kıyaslamak bazen motivasyonu artırmaz mı? Kısa vadede “gaza gelen” öğrenciler olabilir, ama sürekli kıyaslama çoğu zaman kaygıyı artırır ve başarısızlık sonrası vazgeçmeyi kolaylaştırır. Çocuğun kendi önceki performansıyla karşılaştırılması hem daha adil hem de daha motive edicidir.
Kardeşler arasında kıyaslamayı nasıl önlerim? Her çocuğun güçlü yönlerini ayrı ayrı görmek ve dile getirmek, karşılaştırma yapmadan beklentileri konuşmak yardımcı olur. Sonuçları aile içinde açıkça yarıştırmaktan kaçınmak da önemlidir.
Çocuğum kendini sürekli arkadaşlarıyla kıyaslıyor; ne yapabilirim? Onun kendi gelişimini görmesine yardım edin: önceki denemeleriyle karşılaştırma yapın, küçük ilerlemeleri fark edin. Sosyal medyada paylaşılan sonuçların seçilmiş ve eksik bir tablo olduğunu hatırlatmak da faydalıdır.
Kaynaklar ve doğrulama
- Dweck, C. S., & Leggett, E. L. (1988). A social-cognitive approach to motivation and personality. Psychological Review, 95(2), 256–273.
- Ames, C. (1992). Classrooms: Goals, structures, and student motivation. Journal of Educational Psychology, 84(3), 261–271.
- Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140.
YKS, LGS, KPSS ve AGS süreçlerinde öğrencilere ve adaylara bireysel rehberlik veriyor. Bu sitedeki içerikleri resmî kılavuzlara ve bilimsel kaynaklara dayandırır.
Son güncelleme: 13 Kasım 2026. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel durumunuz için bir uzmana danışın. Sınav kuralları ve tarihler her yıl değişebilir, güncel bilgi için ÖSYM ve MEB duyurularını esas alın.
